Lời Nguyền 3 Năm

Các bạn có bao giờ đứng trên một đỉnh cao do chính mình tạo ra, hít một hơi thật sâu và cảm thấy cả thế giới nằm dưới chân mình không? Mình đã từng có cảm giác đó. Đó là vào khoảng năm 2018, khi công ty đầu tiên của mình chạm mốc 50 nhân sự. 50 con người, 50 gia đình đặt niềm tin vào một thằng nhóc mới ngoài hai mươi như mình. Nhìn văn phòng rộn ràng tiếng cười nói, tiếng gõ phím, mình đã nghĩ: "Đây rồi, thành công đây rồi! Mình sắp trở thành một ông chủ lớn, một doanh nhân thành đạt." Cái ảo tưởng đó ngọt ngào lắm các bạn ạ. Nó giống như một cơn say, khiến mình đi trong một làn sương mờ của sự tự mãn. Mình nhìn vào những con số doanh thu nhảy múa hàng tháng, nhìn vào quy mô đội nhóm ngày một phình to, và mình cho rằng đó là thước đo duy nhất của thành công. Động cơ của mình lúc đó, nói thật với các bạn, nó đơn giản đến trần trụi: kiếm thật nhiều tiền. Mình muốn chứng tỏ bản thân, muốn thoát khỏi cái bóng của gia đình, muốn cho cả thế giới thấy mình giỏi giang thế nào.

Nhưng mình đã sai. Một cái sai chết người. Mình xây một tòa nhà thật to, thật nhanh, nhưng lại quên mất việc xây nền móng. Nền móng ở đây chính là văn hóa doanh nghiệp, là hệ thống quản trị. Mình tuyển người ồ ạt, chỉ cần thấy ai đó có vẻ "được việc" là mình đưa về, không cần biết họ có phù hợp với những giá trị mà mình (thậm chí còn chưa bao giờ định nghĩa) hay không. Cả công ty giống như một nồi lẩu thập cẩm, mỗi người một chí hướng, mỗi người một mục tiêu. Giao tiếp giữa các phòng ban bắt đầu trục trặc. Đứa làm marketing thì chê sale không biết chốt đơn, đứa sale thì kêu sản phẩm không đủ tốt, đội sản phẩm thì lại đổ tại marketing không hiểu insight khách hàng. Mọi thứ bắt đầu rối như một cuộn len. Mình, trong vai trò của một người thuyền trưởng, thay vì đứng ra gỡ rối, tìm kiếm một la bàn chung, thì lại lao vào xử lý từng sự vụ nhỏ nhặt. Mình trở thành lính cứu hỏa, ngày ngày chạy khắp nơi dập lửa, từ việc khách hàng phàn nàn đến việc nhân viên xích mích với nhau. Mình kiệt sức. Mình không còn thời gian để suy nghĩ về chiến lược, về tầm nhìn, về con đường dài phía trước. Động lực duy nhất là tiền bạc cũng dần trở thành gánh nặng. Áp lực phải trả lương cho 50 con người, áp lực duy trì dòng tiền, áp lực tăng trưởng... nó đè mình xuống. Mình nhận ra, khi động cơ chỉ là tiền, thì khi gặp khó khăn về tiền, động cơ đó cũng biến mất. Và rồi, cái gì đến cũng phải đến. Con tàu mất phương hướng bắt đầu chìm. Doanh thu sụt giảm, nhân viên giỏi lần lượt ra đi, những người ở lại thì hoang mang, mất niềm tin. Từ đỉnh cao 50 con người, mình rơi tự do xuống vực thẳm. Đó là lần đầu tiên mình nếm trải mùi vị của sự sụp đổ, một cú ngã đau điếng và bẽ bàng.

Cú ngã đầu đời đó đã dạy cho mình một bài học không thể nào quên: Quy mô không phải là sức mạnh, văn hóa mới là sức mạnh. Một doanh nghiệp có thể có 500 người nhưng rệu rã từ bên trong, và cũng có thể chỉ có 5 người nhưng đoàn kết như một khối thép. Sự khác biệt nằm ở đâu? Nó nằm ở sợi dây vô hình mang tên "văn hóa doanh nghiệp". Trước đây, mình cứ nghĩ văn hóa là những thứ phù phiếm, là mấy câu slogan treo trên tường cho đẹp. Nhưng không, văn hóa là không khí mà cả công ty cùng hít thở, là hệ điều hành mà tất cả mọi người cùng tuân theo một cách vô thức. Nó là cách chúng ta đối xử với nhau, cách chúng ta giải quyết vấn đề, cách chúng ta ăn mừng thành công và đối mặt với thất bại. Khi không có văn hóa, công ty chỉ là một tập hợp của những cá nhân rời rạc, làm việc cùng nhau vì lương. Nhưng khi có văn hóa mạnh, công ty sẽ trở thành một bộ lạc, một gia đình, nơi mọi người chiến đấu vì một mục tiêu chung, một lý tưởng lớn hơn cả bản thân họ.

Và để xây dựng được văn hóa, người lãnh đạo phải trả lời được câu hỏi: "Tại sao chúng ta tồn tại?" Nếu câu trả lời chỉ là "Để kiếm tiền", thì xin lỗi, bạn sẽ không bao giờ xây dựng được một đội ngũ bền vững. Tiền quan trọng, nhưng nó là kết quả, không phải là mục đích. Mục đích phải là một thứ gì đó lớn lao hơn, một sứ mệnh mà bạn và đội ngũ của mình tin tưởng và sẵn sàng cống hiến. Với công ty đầu tiên, mình đã không có câu trả lời đó. Mình chỉ mải mê đuổi theo những con số, để rồi lạc lối lúc nào không hay. Bài học thứ hai, cũng đau đớn không kém, đó là về hệ thống quản trị. Mình đã cố gắng quản lý 50 con người bằng cái đầu của một người quản lý 5 người. Mình ôm đồm mọi việc, can thiệp vào mọi quy trình, không tin tưởng giao quyền cho bất kỳ ai. Mình đã biến mình thành cái cổ chai của cả hệ thống. Mọi quyết định đều phải thông qua mình, và khi mình quá tải, cả công ty tắc nghẽn. Một người lãnh đạo giỏi không phải là người làm giỏi nhất, mà là người biết cách xây dựng một hệ thống để những người giỏi có thể làm việc cùng nhau một cách hiệu quả nhất. Hệ thống đó bao gồm quy trình rõ ràng, vai trò trách nhiệm minh bạch, và một cơ chế trao quyền, ghi nhận hợp lý. Mình đã thất bại trong việc xây dựng hệ thống đó, và cái giá phải trả là sự sụp đổ của cả một cơ đồ mà mình đã mất bao công sức gây dựng.

Sau thất bại đầu tiên, mình không gục ngã. Mình tự nhủ rằng đó chỉ là một tai nạn, rằng mình đã học được bài học và sẽ làm tốt hơn ở lần sau. Mình đứng dậy, phủi bụi và bắt đầu một hành trình mới với Amber Vietnam, một thương hiệu thời trang thể thao. Lần này, mình đã có ý thức hơn về sản phẩm. Mình muốn tạo ra những sản phẩm thật tốt, thật đẹp, những thứ mà chính mình cũng phải tự hào khi mặc lên người. Mình dành hàng tháng trời để nghiên cứu chất liệu, làm việc với xưởng may, tỉ mỉ trong từng đường kim mũi chỉ. Mình tin rằng, chỉ cần sản phẩm đủ tốt, khách hàng sẽ tự tìm đến. Mình đã yêu những đứa con tinh thần của mình đến mức mù quáng. Mình nhập về một lô hàng khổng lồ, trị giá 1.5 tỷ đồng, với niềm tin sắt đá rằng chúng sẽ được bán hết trong vòng một nốt nhạc. Mình đã vẽ ra một viễn cảnh huy hoàng: Amber Vietnam sẽ trở thành một thương hiệu local brand hàng đầu, và mình sẽ lại một lần nữa đứng trên đỉnh vinh quang.

Nhưng rồi, COVID-19 ập đến. Cả xã hội đóng băng. Mọi người ở trong nhà, nhu cầu về quần áo thể thao để ra ngoài gần như bằng không. Cả kho hàng trị giá 1.5 tỷ của mình nằm bất động. Mỗi sáng thức dậy, hình ảnh những thùng hàng chất cao như núi lại ám ảnh mình. Nó không chỉ là tiền, nó là mồ hôi, là tâm huyết, là niềm hy vọng của mình. Mình đã cố gắng mọi cách: giảm giá, khuyến mãi, chạy quảng cáo... nhưng tất cả đều vô vọng. Thị trường đã quay lưng lại với mình. Mình ngồi giữa đống hàng tồn, cảm giác bất lực và tuyệt vọng xâm chiếm. Tại sao? Tại sao sản phẩm tốt như vậy mà không ai mua? Tại sao ông trời lại đối xử với mình như thế? Hàng ngàn câu hỏi tại sao cứ xoáy sâu vào tâm trí mình. Mình đổ lỗi cho tất cả: cho dịch bệnh, cho thị trường, cho khách hàng không biết nhìn hàng tốt. Mình chìm trong sự tức giận và oán trách. Mình đã không nhận ra rằng, vấn đề lớn nhất không nằm ở bên ngoài. Vấn đề nằm ở chính bản thân mình. Mình đã bán thứ mình thích, chứ không phải thứ thị trường cần. Mình đã yêu sản phẩm của mình một cách ích kỷ, mà quên mất rằng kinh doanh là phục vụ. Sản phẩm dù có tốt đến đâu, nhưng nếu nó không giải quyết được một nhu cầu, một nỗi đau nào đó của khách hàng vào đúng thời điểm, thì nó cũng chỉ là một vật vô tri. Cái tát từ thị trường lần này còn đau hơn cả cú ngã đầu tiên. Nó không chỉ lấy đi tiền bạc, mà còn đánh sập cả niềm kiêu hãnh và sự tự tin về khả năng làm sản phẩm của mình.

Trong những ngày tháng tăm tối nhất, ngồi giữa 1.5 tỷ hàng tồn, mình đã có rất nhiều thời gian để ngồi lại với chính mình. Không còn sự ồn ào của văn phòng 50 người, không còn những lời tung hô của nhân viên, chỉ có mình đối diện với mình và những thất bại. Đó là lúc mình bắt đầu một hành trình khó khăn nhất: hành trình nhìn vào bên trong. Mình đọc rất nhiều sách về kinh doanh, về phát triển bản thân, về tâm linh. Và rồi, một chân lý cứ lặp đi lặp lại, đập vào mắt mình từ trang sách này qua trang sách khác: "Bạn là gốc rễ của mọi vấn đề trong cuộc đời bạn." Ban đầu, mình đã phản kháng lại nó. Thật dễ dàng để đổ lỗi cho hoàn cảnh, cho người khác. Nhưng càng chiêm nghiệm, mình càng nhận ra câu nói đó đúng đến đáng sợ. Công ty đầu tiên sụp đổ, có phải do nhân viên không đủ năng lực, hay do mình đã không biết cách xây dựng văn hóa và hệ thống để dẫn dắt họ? Amber thất bại, có phải do COVID, hay do chính sự kiêu ngạo và tầm nhìn thiển cận của mình khi chỉ biết "bán cái mình thích"?

Khi mình dám dũng cảm thừa nhận "Mình là gốc rễ của mọi vấn đề", một sự thay đổi kỳ diệu đã diễn ra. Mình không còn cảm thấy mình là nạn nhân nữa. Thay vào đó, mình cảm thấy một nguồn sức mạnh to lớn. Bởi vì nếu mình là nguyên nhân, thì mình cũng chính là giải pháp. Nếu vấn đề xuất phát từ tư duy của mình, từ hành động của mình, thì mình hoàn toàn có khả năng thay đổi tư duy và hành động đó để tạo ra một kết quả khác. Việc nhận trách nhiệm 100% không phải là để tự dằn vặt, mà là để giành lại quyền kiểm soát cuộc đời mình. Nó giải phóng mình khỏi sự oán trách và bất lực. Thay vì hỏi "Tại sao điều này lại xảy ra với tôi?", mình bắt đầu hỏi "Mình có thể học được gì từ điều này?" và "Lần tới mình sẽ làm khác đi như thế nào?". Thất bại không còn là một bản án tử hình, nó trở thành một người thầy. Một người thầy nghiêm khắc, có thể cho bạn những cái tát đau điếng, nhưng luôn chỉ cho bạn con đường đúng đắn. Cú ngã với 50 nhân sự dạy mình về tầm quan trọng của văn hóa và hệ thống. 1.5 tỷ hàng tồn dạy mình về sự khiêm tốn và tư duy phụng sự thị trường. Mỗi thất bại đều là một viên gạch, có thể kéo bạn xuống, nhưng cũng có thể dùng để xây nên một nền móng vững chắc hơn cho tương lai. Sự chuyển hóa thực sự không đến từ việc thay đổi công việc hay sản phẩm, nó đến từ việc thay đổi chính bản thân mình từ bên trong.

Nhận ra mình là gốc rễ của mọi vấn đề là một bước ngoặt, nhưng nó sẽ chẳng có ý nghĩa gì nếu không đi kèm với hành động cụ thể. Mình biết rằng mình không thể cứ ngồi đó và chiêm nghiệm mãi. Mình phải đứng dậy và xây dựng lại. Nhưng lần này, mình sẽ xây dựng một cách khác. Mình đã tự đặt ra cho mình một kế hoạch hành động, một bản cam kết với chính bản thân để không bao giờ lặp lại những sai lầm cũ. Đầu tiên, và quan trọng nhất, là xác định "Why" - lý do tồn tại. Trước khi bắt đầu bất kỳ dự án kinh doanh nào mới, mình dành hàng tuần, thậm chí hàng tháng, để trả lời câu hỏi: "Mình làm điều này để làm gì, ngoài tiền?" Sứ mệnh đó là gì? Giá trị cốt lõi mình muốn theo đuổi là gì? Mình viết nó ra, dán nó lên tường, và biến nó thành kim chỉ nam cho mọi quyết định. Đây chính là nền móng của văn hóa doanh nghiệp sau này, là thứ sẽ thu hút những người cùng chí hướng và giữ họ ở lại khi giông bão ập đến.

Thứ hai, mình cam kết xây dựng hệ thống trước khi mở rộng quy mô. Mình học cách viết ra mọi quy trình, từ việc tuyển dụng, đào tạo, cho đến marketing, bán hàng. Mình học cách tin tưởng và trao quyền cho đội ngũ. Mình chấp nhận rằng họ có thể mắc sai lầm, nhưng đó là cách duy nhất để họ trưởng thành và hệ thống được hoàn thiện. Vai trò của mình không còn là người lính cứu hỏa, mà là một kiến trúc sư, người thiết kế và cải tiến cỗ máy chứ không phải là người chạy cỗ máy đó. Thứ ba, mình thay đổi hoàn toàn tư duy về sản phẩm. Thay vì bắt đầu từ câu hỏi "Mình muốn bán cái gì?", mình bắt đầu từ "Thị trường đang cần gì? Nỗi đau của khách hàng là gì?" Mình dành nhiều thời gian hơn để nói chuyện với khách hàng, để lắng nghe, để quan sát. Mình chấp nhận rằng sản phẩm không phải là của mình, nó là của khách hàng. Mình chỉ là người phục vụ, người tìm ra giải pháp tốt nhất cho vấn đề của họ. Và cuối cùng, mình học cách đối diện với thất bại một cách tích cực. Mình tạo ra một văn hóa cho phép thử nghiệm và chấp nhận sai lầm. Mỗi khi có một chiến dịch không thành công, hay một sản phẩm không được đón nhận, thay vì tìm người đổ lỗi, cả team sẽ ngồi lại cùng nhau, phân tích dữ liệu và trả lời câu hỏi: "Bài học ở đây là gì?" Thất bại trở thành một phần tất yếu của quá trình tăng trưởng, một loại chi phí R&D cho sự khôn ngoan. Các bạn ạ, hành trình chuyển hóa này không hề dễ dàng. Nó đòi hỏi sự dũng cảm để nhìn thẳng vào sự thật, sự khiêm tốn để học hỏi, và sự kiên trì để hành động mỗi ngày. Nhưng đó là con đường duy nhất để biến những thất bại cay đắng thành những nấc thang dẫn đến thành công bền vững.